Bu durum Büyük Ünlü Uyumudur. Bilezik, ayakkabı, burun, dalga, deniz, yüzük, kulak büyük ünlü uyumuna örnek olarak gösterilebilir. Fakat bu kurala uymayan Türkçe kelimelerde vardır. Dahi, anne, elma, kardeş gibi kelimeler de bu kurala aykırı olan kelimeler arasında gösterilebilir. Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu Kendisinden önce gelen kelimenin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar. Ayakta durmaktan canım çıktı. Otomobil bozulunca yolda kalmışlar. Yurtta sulh cihanda sulh! Dolabın anahtarı Ali’de olmalı. Bağlaç olan “de” ayrı yazılır. Kendisinden önce gelen kelimenin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar. TürkçeSözcüklerin Ses Özellikleri. * Türkçe sözcükler büyük ünlü (kalınlık-incelik) uyumuna uyar. Türkçede sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) varsa, sonraki hecelerde de kalın ünlü (a, ı, o, u) bulunur; ince ünlü (e, i, ö, ü) varsa, sonraki hecelerde de ince ünlü (e, i, ö, ü) bulunur. Buna Büyükünlü uyumuna uymayan “-ki” eki, yuvarlaşarak küçük ünlü uyumuna uyar. Örnek : dünkü, bugünkü UYARI : İki heceli olup orta hecelerinde “b,m,v” ünsüzleri bulunan kimi Türkçe sözcükler, bu ünsüzlerin yuvarlaklaştırıcı etkisiyle küçük ünlü uyumuna aykırı düşer. Örnek:Yağmur, çamur, kabuk, tavuk sonünlüsüne bağlı olarak büyük ünlü uyumuna uyar: Kızı da geldi gelini de. Durumu oğluna da bildirdi. Sen de mi kardeşim? Güç de olsa Konuşur da konuşur. • Bağlaç olan da/de hiçbir zaman ta/te biçi-minde yazılmaz. Gidip de gelmemek var, gelip de görmemek var. (Gidip te gelmemek var, gelip te görme-mek var, değil) kI6OhFn. Kısaca Küçük ünlü uyumu ...devamı ☟ Küçük ünlü uyumu Küçük ünlü uyumu Türkçe`de bir kelimede düz ünlüden a, e, ı, i sonra düz ünlünün, yuvarlak ünlüden o, ö, u, ü sonra dar yuvarlak u, ü veya geniş düz a, e ünlünün gelmesine denir. Türkçede düz ünlüler; a,e,ı,i seslerinden ibarettir. Yuvarlak ünlüler ise; o, ö, u, ü sesleridir. Bu konuda iki görüş vardır Büyük ünlü uyumuna uymayan bir kelimede küçük ünlü uyumu aranmaz. Çünkü, büyük ünlü uyumu eskiden beri vardır, ancak küçük ünlü uyumu Osmanlı dönemi Türkçesinin son zamanlarında çıkmıştır. Dolayısıyla küçük ünlü uyumunun ön şartı kelimenin büyük ünlü uyumuna uymasıdır. Bu görüşe göre "kardeş", "aradaki" gibi kelimeler küçük ünlü uyumuna uymaz. Bu iki kural ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Yani büyük ünlü uyumu ayrı bir kural, küçük ünlü uyumu ayrı bir kuraldır. Buna göre bir kelimenin küçük ünlü uyumuna uymasının büyük ünlü kuralına uyma gibi bir ön şartı olamaz. Dolayısıyla yukarıdaki tanıma göre; e, i`den sonra a ve ı sesleri de gelebilir. Bu durumda "kardeş" kelimesi, "insan" kelimesi gibi kelimeler küçük ünlü uyumuna uyar. Büyük ünlü uyumu Türkçe`de bir sözcüğün birinci hecesinde kalın bir ünlü ``a, ı, o, u`` bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü ``e, i, ö, ü`` bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu kurala büyük ünlü uyumu adı verilir. Bu kural gereği Türkçe`de kimi eklerdeki ünlüler, eklendikleri sözcüğün son hecesindeki ünlüye göre belirlenir. Örneğin ismin -e hali ormana, eve; ismin -i hali ormanı, evi. durumlar* Türkçe`de büyük ünlü uyumu kuralına uymayan birkaç sözcük vardır. Örneğin ``anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman``. Bunların dışında aşağıdaki durumlarda da büyük ünlü uyumu aranmaz Bileşik sözcükler. Örneğin ``Çanakkale``. Diğer dillerden alıntı sözcükler. Örneğin ``ahenk, badem, ceylan, çapari, çiroz, dükkan, fidan, gazete, hamsi, kestane, kiraz, kitap, liman, limon, maden, manifatura, metal, meydan, mikrop, minare, model, nişan, nişasta, pehlivan, rüzgar, selam, terazi, tercüman, tezgah, tiyatro, valiz, vida, viraj, yadigar, ziyafet, ziyaret``. Ancak bazı alıntı sözler büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur ``duvar`` < ``divar``, ``kalıp`` < ``kalib``, ``pırlanta`` < ``brillante``, ``surat`` < ``suret``. Türkçe`deki ``-daş -taş, -gil, -ken, -ki, -leyin, -ı, i, u, ümtırak, -ı, i, u, üyor`` ekleri de bu kurala uymaz. Örneğin ``gönüldaş, meslektaş; dayımgil, baklagiller; çalışırken, durmazken; akşamki, yarınki; akşamleyin, sabahleyin; ekşimtırak, yeşilimtırak; geliyor, gülüyor, içiyor, örüyor``. Tek heceli sözcüklerde bu kural "tek,dağ,bağ,ses,tok,ter,kel,bar". Zamanla söylenişi değişen sözcüklerde bu kural "ana-anne,alma-elma".Ancak bazı sözcükler bu kurala "kadrikedi,taventavan Kaynakça TDK imla kılavuzu KaynaklarVikipedi ünlü uyumu Türkçe ünlü uyumu kelimelerinin İngilizce karşılığı. n. vowel harmony ünlü uyumu kimi dillerde, özellikle türkçede, sözcüklerdeki ünlülerin incelik, kalınlık ya da düzlük, yuvarlaklık bakımlarından birbirine benzemesi. ünlü uyumu Türkçe ünlü uyumu kelimelerinin Almanca karşılığı. n. Vokalharmonie Türkçe kelimeler, genel olarak, art kalın sıradan ünlü taşıyan kelimeler ve ön ince sıradan ünlü taşıyan kelimeler olmak üzere iki gruba ayrılabilir. Literatürde büyük ünlü uyumu, kalınlık-incelik uyumu, dil uyumu gibi terimlerle de karşılanan önlük-artlık uyumuna göre, Türkçe kelimelerin ilk hecesinde ön ünlü /e/, /i/, /ö/. /ü/ varsa sonraki hecelerde yine bir ön ünlü /e/, /i/, /ö/, /ü/; ilk hecede art ünlü /a/, /ı/, /o/, /u/ varsa sonrakilerde de art ünlü /a/, /ı/, /o/, /u/ bulunur güzel, köprü, kara, acı, orman, oyun vb. Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü a, ı, o, u bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü e, i, ö, ü bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük. Buna büyük ünlü uyumu adı verilir. Büyük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman. Bu uyuma göre, kelimeler ek alırken, ekin ünlüsünü kelimenin son hecesindeki ünlü tayin eder Türk+çe, ata+mız, ev+ler, gemi+de, oku-yacak, geç-miş. Eklerin üzerine gelen diğer eklerin ünlüsü de bir önceki ünlüye uyar Türk+çe+si+n i, ata+mız+m, ev+ler+imiz+de, gemi+de+ki+ler, oku-yacak-mi!j-sımz, geç-miş-ti-niz, hal-i. Ancak Türkçenin kimi ekleri [-Iyor, -ken, +ki, +daş, +leyin, +Imtırak, +gil] tek biçimli olduklarından önlük-artlık uyumuna girmez. Bu ekleri alan kelimeler uyumlu veya uyumsuz olarak karşımıza çıkabilir okuyor +, geliyor -, benimki +, onunki -, vatandaş +, meslektaş -, sabahleyin -, geceleyin +, sarımtırak +, yeşilimtırak -, baklagiller, kedigiller + gibi. Alıntı kelimelere gelen Türkçe ekler, genel olarak kelimenin son hecesine uyarlar kitap+çı, haber+siz, otobüs+te, radyo+cu. Ancak damak sesiyle biten veya son hecesinde ince a ünlüsü bulunan yabancı kökenli kelimelerde, ekler ince a’ya veya damak ünsüzünün önlük-artlık durumuna uyar saat+çi, dikkat+siz, harf+ler, gol+cü, alkol+süz, normal+den, idrak+siz vb. Yabancı kökenli kelimeler, genel olarak kaynak dildeki şekilleriyle kullanılmakla birlikte kimi kelimeler önlük-artlık uyumuna girmişlerdir zeytin kazanma-y-a, aldanmak-ı > aldanma-y-ı, sevmek-e > sevme-y-e, görmek-i > Yazılışıİken ayrı olarak yazılabildiği gibi kelimelere eklenerek de yazılabilir. Bu durumda başındaki i ünlüsü düşer. Getirildiği kelimenin ünlüleri kalın da olsa, bu ekin ünlüsü ince kalır okur-ken m Değişmesi Türkçede kullanılan bazı kelimelerdeki b ünsüzünden önce gelen n ünsüzü m'ye dönüşür saklambaç < saklanbaç, dolambaç < dolanbaç, ambar < an*bar, amber < anber, cambaz < canbaz, çember < çenber, kümbet < gunbed, memba < menba, mümbit < munbit, tambur < tanbur. KaynakTDKSayıların Yazılışı1. Sayılar metin içerisinde yazıyla yazılır bin yıldan beri, dört kardeş, haf*tanın beşinci günü, üç ayda bir, yüz soru, iki hafta sonra, üçüncü sınıf. Yaş otuz beş, yolun yarısı eder. Cahit Sıtkı Tarancı Buna karşılık saat, para tutarı, ölçü, istatistik verilere ilişkin sayılarda rakam kullanılır lira, 25 kilogram, 150 kilometre, 15 metre kumaş, kişi, % 25, % 50. Saat ve dakikalar metin içinde yazıyla da yazılabilir saat dokuzu beş geçe, saat yediye çeyrek kala, saat sekizi on dakika üç saniye geçe, mesela saat onda. 2. Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır iki yüz, üç yüz altmış beş. 3. Para ile ilgili işlem ve senet, çek vb. ticarî belgelerde geçen sayılar bitişik yazılır 650,35 altıyüzelliTL,otuzbeşKr. 4. Notayı niteleyen sayılar ayrı yazılır on altılık. 5. Oyun adlarını niteleyen sayılar bitişik yazılır altmışaltı. 6. Romen rakamları ancak yüzyıllarda, hükümdar adlarında, tarihlerde ayların yazılışında, kitap ve dergi ciltlerinde ve kitapların asıl bölümlerinden önceki sayfaların nu*maralandırılmasında kullanılabilir XX. yüzyıl, III. Selim, XIV. Louis, II. Wilhelm, V. Karl, VIII. Edward, I. Cilt, XII. Cilt. 7. Beş ve beşten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur . 8. Sayılarda kesirler virgül ile ayrılır 15,2 15 tam, onda 2, 5,26 5 tam, yüzde 26. 9. Sıra sayıları yazıyla ve rakamla gösterilebilir. Rakamla gösteril*mesi durumunda ya rakamdan sonra bir nokta konur ya da rakamdan sonra kesme işareti konularak derece gösteren ek yazılır 15., 56., XX.; 5'inci, 6'ncı. UYARI Sıra sayıları ekle gösterildiğinde rakamdan sonra sa*dece kesme işareti ve ek yazılır; ayrıca nokta konmaz 8.'inci değil 8'inci, 2.'nci değil 2'nci. 10. Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir 2'şer değil ikişer, 9'ar değil dokuzar, 100’er değil yüzer. KaynakTDK Dudak uyumu, küçük ünlü uyumu gibi terimlerle de karşılanan düzlük yuvarlaklık uyumuna göre, Türkçe kelimelerde ilk hece ünlüsü düz /a/, /e/, /ı/, /i/ ise, sonraki hecelerde yalnız düz ünlüler /a/, /e/, /ı/, /i/ bulunur atıştırmak, karanlık, egemenlik, eşitlik, ışıldamak, tırmık, iğnelik, itişmek. İlk hece ünlüsü yuvarlak /o/, /ö/, /u/, /ü/ ise, ikinci hece ya düz geniş /a/, /e/ ya da dar yuvarlak /u/, /ü/ ünlü taşır orman, dokunmak, sözleşmek, öncü, umursamak, utanç, gülümsemek, ütü vb. Bu kurala bakılarak şu sonuçlar da elde edilebilir a. Türkçe kelimelerde ilk hece dışında /o/ ve /ö/ ünlüleri bulunamaz. b. Yuvarlak ünlülerden sonra /ı/, /i/ ünlüleri gelmez. 1. Bir kelimenin ilk hecesinde düz ünlü a, e, ı, i varsa son­raki hecelerde de düz ünlü bulunur anlaşmak, yanaşmak, kayıkçı, ısırmak, ılıklaşmak, seslenmek, yelek, bilek, çilek. 2. Bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü o, ö, u, ü varsa bunu izleyen ilk hecede dar yuvarlak u, ü veya geniş düz a, e ünlü bulunur boyunduruk, çocuk, odun, yorgunluk, yoklamak, vurmak, yumurta, özlemek, güreşmek, sürmek. Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavur-, kavuş-, savur-, yağmur. Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz aktör, alkol, bandrol, daktilo, doktor, horoz, kabul, kitap, konsolos, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur. Türkçe kelimeler genel olarak düzlük yuvarlaklık uyumuna girmekle birlikte, dudak ve diş-dudak ünsüzlerinden /b/, /m/, /ç/, fal sonra gelen dar ünlü yuvarlak olur, bu da uyumu bozar kabuk, avuç, çamur, yağmur, karpuz, kavun vb. Bazı ekler [+ki, +I mtırak, +gil], bu uyuma girmez, -ıyor eki ise her zaman uyumu bozar benimki +, onunki -, sarımtırak +, morumtırak -, kedigiller -, turunçgiller -; geliyor -, okuyor -, gülüyor -. Yabancı kökenli kelimelerin önemli bölümü düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmez radyo, müzik, atom, ozon, psikoloji, mühim, muzır, otobüs, masör, doktor. Ancak kimi kelimelerde sonradan uyum gerçekleşmiştir zeytin ünlü harflerin hepsi ince veya kalın DEĞİL. Öyleyse Büyük Ünlü Uyumuna eki neden küçük ünlü uyumuna uymaz?–yor,-ken, -ki, -leyin, -mtrak eklerinin büyük ünlü uyumuna uymamasının nedeni bu eklerin bir zamanlar sözcük olmalarıdır. Nasıl günümüzde bileşik sözcükler bu kurala aykırı olabiliyorsa; bu ekler de bir zamanlar sözcük olduğundan kurala aykırı olmaları da öyle ünlü uyumuna uyan kelimeler nelerdir?BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAN ÖRNEK KELİMELER Adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb. kelimeleri örnek verebilirsiniz. Bu kelimeler büyük ünlü uyumuna ünlü uyumu aranmaz ne demek?Büyük ünlü uyumu, başka dillerden Türkçeye geçmiş olan sözcüklerde aranmaz. Bu sözcükler Türkçeye geçirilirken her zaman büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmezler ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret, sevda vb.

kitap büyük ünlü uyumuna uyar mı